AntyoksydantySuplementyŻeń-szeń – działanie, właściwości, efekty

03.06.20210

Czym jest żeń-szeń? 

Żeń-szeń (Panax Ginseng) (znany również jako wszechlek żeń-szeń, cud świata, boskie ziele, korzeń-piorun) to roślina z rodziny araliowatych (Araliaceae), występująca zwykle na terenie Chin, Japonii, Półwyspu Koreańskiego, wschodniej Rosji. Niektóre gatunki żeń-szenia występują też w Indii, Birmie, Wietnamie, Tybecie. W lecznictwie stosowany jest korzeń żeń-szenia, bogaty w związki aktywne, tzw. ginsenozydy (saponiny triterpenowe): im większa jest ich zawartość, tym silniejsze jest działanie lecznicze tego gatunku żeń-szenia. Istnieje około 20 gatunków rodziny Panax. Żeń-szeń zawiera poza tym inne ważne substancje czynne: fitosterole, związki fenolowe, olejek eteryczny. Jest on bogaty w witaminy grupy B, C, E, oraz mikroelementy (mangan, miedź, kobalt, molibden, cynk, żelazo).

Zen-szen Zen-szen Zen-szen

 

Jakie działania wykazuje żeń-szeń?

Jak wynika z nazwy, żeń-szeń może być skutecznie stosowany w leczeniu wielu chorób. W lecznictwie chińskim, żeń-szeń jest stosowany od 4000 lat, najpierw w leczeniu zwykłego przeziębienia, później jako środek immunostymulujący, przeciwnowotworowy, poprawiający pamięć i koncentrację, zdolności poznawcze, a także jako afrodyzjak. Nowoczesna medycyna uznaje żeń-szeń za nutraceutik, czyli za substancję pochodzenia naturalnego, która wykazuje działanie terapeutyczne, a jej suplementacja przynosi korzyści zdrowotne. Poprzez neutralizację wolnych rolników i hamowanie ich negatywnego wpływu na naczynia krwionośne, żeń-szeń skutecznie reguluje poziom ciśnienia krwi i obniża poziom cholesterolu. Żeń-szeń hamuje namnażanie komórek rakowych i replikację wirusów, wykazując działanie przeciwnowotworowe i przeciwwirusowe. Poprzez regulację ciśnienia i zwiększenie przepływu krwi w różnych układach i narządach, może on też oddziaływać jako afrodyzjak w zaburzeniach erekcji. W okresie menopauzalnym, żeń-szeń zapobiega osteoporozie u kobiet: ginsenozydy, oddziaływając podobne do estrogenów, zwiększają masę tkanki kostnej. Najsłynniejszym działaniem żeń-szenia jest jednak jego stymulujący wpływ na układ nerwowy, dzięki czemu w nowoczesnych badaniach został on rozpatrywany jako środek z wielkimi potencjalnymi możliwościami w terapii choroby Alzheimera. Naukowe doniesienia wskazują też na rolę żeń-szenia w regulacji poziomu cukru w krwi, poprawie jakości życia i samopoczucia. Istnieje osobne naukowe czasopismo (Journal of Ginseng Research), celem którego jest publikacja badań na temat różnorodnych właściwości leczniczych i biologicznych żeń-szenia. 

Żeń –szeń i układ nerwowy

Dzięki składnikom aktywnym, żeń-szeń aktywuje acetylotransferazę cholinową w hipokampie, spadek aktywności której obserwuje się na skutek procesów zwyrodnieniowych, głównie hipokampa i kory czołowej mózgu, u osób w wieku podeszłym. W wyniku tego procesu zmniejsza się zawartość acetylocholiny, która powstaje przy udziale acetylotransferazy cholinowej i jest głównym neuroprzekaźnikiem, zabezpieczającym prawidłową realizację funkcji poznawczych. Działając w ten sposób, żeń-szeń poprawia zdolność koncentracji i pamięci epizodycznej, zmniejsza zaburzenia uwagi i orientacji u osób starszych. W najnowszym randomizowanym badaniu (2021), przeprowadzonym metodą podwójnie ślepej próby u osób starszych, z udokumentowanymi wynikami badania czynności mózgu (elektroencefalografii – EEG), zarówno czerwone, jak i białe gatunki żeń-szenia oddziaływały pozytywnie na 17 obszarów mózgu, odpowiedzialnych za relaksację, wyciszenie, uwagę, koncentrację, pamięć, funkcje poznawcze. W dużym przeglądzie za rok 2020, w 32 badaniach u zwierząt żeń-szeń wykazywał pozytywny wpływ na funkcje poznawcze w chorobie Alzheimera, u podłoża której leży spadek aktywności acetylocholiny. W badaniu otwartym u osób z chorobą Alzheimera, które trwało 24 tygodni, żeń-szeń także wykazywał podobny efekt, który utrzymywał się przez następne 2 lata. Badacze zasugerowali, że żeń-szeń może być stosowany jako środek dodatkowy w terapii tej choroby.

Żeń-szeń i układ sercowo-naczyniowy

Pozytywne działania żeń-szenia są związane zarówno z pobudzaniem syntezy acetylocholiny, jak i z działaniem antyoksydacyjnym wzmacniającym ściany naczyń. Zwykle stosowano żeń-szeń jako środek który podwyższa ciśnienie krwi u osób z niedociśnieniem. Natomiast w systematycznym przeglądzie randomizowanych badań przeprowadzonych metodą podwójnie ślepej próby (2016) zostało udowodniono że nie ma konieczności zalecać przeciwko wykorzystania go w nadciśnieniu tętniczym, ponieważ dzięki substancjom aktywnym, potrafi on skutecznie regulować ciśnienie z tzw. efektem neutralnym (jeżeli nie jest stosowany w zbyt wysokich dawkach). W randomizowanym badaniu u 68 kobiet w menopauzie (2020), czerwony koreański żeń-szeń zmniejszał poziom cholesterolu we krwi, obniżając stężeńie frakcji lipoprotein o niskiej gęstości (LDL) oraz podwyższając stężeńie frakcji lipoprotein o wysokiej gęstości (HDL). W badaniu u szczurów, żeń-szeń wykazywał korzystne działanie po zawale serca, zmniejszając obszar włóknienia i niedotlenienie mięśnia sercowego.

Żeń-szeń w chorobie nowotworowej

Badania wykazują, że żeń-szeń sprzyja spowolnieniu rozprzestrzeniania procesu nowotworowego poprzez hamowanie proliferacji komórek nowotworowych. Istnieją badania w tym kierunku dla raka żołądka, jelit, pluć, jednak największe przeglądy systematyczne badań in vitro i in vivo wskazują na potencjalne możliwości żeń-szenia jako środka przeciwnowotworowego również w terapii innych chorób onkologicznych. Ginsenozydy, zwłaszcza tzw. ginsenozyd Rh2, wykazują działanie immunostymulujące, z jednoczesną aktywacją programu apoptozy (śmierci) komórek nowotworowych, zwiększeniem ich wrażliwości na chemoterapię i hamowaniem przerzutów. Stosowanie żeń-szenia w dawkach terapeutycznych jako środka wspomagającego w chorobie nowotworowej natomiast nie wywołuje poważnych skutków ubocznych.

Żeń-szeń i zakażeńia wirusowe i bakteryjne

Żeń-szeń nie tylko hamuje namnażanie wirusów i bakterii, lecz także stymuluje układ odpornościowy do wytwarzania przeciwciał i wykazuje efekt przeciwzapalny przez hamowanie cytokin prozapalnych. W badaniach klinicznych i eksperymentalnych u ludzi i zwierząt, żeń-szeń wykazywał skuteczność przeciwko grypie oraz oddziaływał jako środek prewencyjny w rozwoju zakażeń bakteryjnych na tle grypy. U zwierząt z grypą poddawanych terapii żeń-szeniem, zapobiegał on rozwojowi pneumokokowego zapalenia pluć. Dzięki właściwościom przeciwzapalnym oraz immunomodulacyjnym, badacze sugerują że żeń-szeń może być również zastosowany w terapii COVID-19.

Żeń-szeń i układ hormonalny

W wielu badaniach u ludzi i zwierząt wykazano że ginsenozydy, oddziaływając podobno hormonom (estrogenom, kortykosteroidom), stymulują układ hormonalny. Mechanizmy tego działania są jeszcze nie w pełni znane. Żeń-szeń zwiększa aktywność osteoblastów (komórek odpowiedzialnych za budowę tkanki kostnej) u kobiet w menopauzie, zapobiegając rozwojowi osteoporozy, oraz oddziaływa na receptory do kortykosteroidów i receptory GABA, co powoduje wzrost testosteronu u mężczyzn. Dzięki tym właściwościom, żeń-szeń został uznany jako środek na zaburzenia erekcji i funkcji reprodukcyjnej. 

Inne działania żeń-szenia

W najnowszym przeglądzie (2019) działania przeciwcukrzycowego żeń-szenia jest wykazano, że oddziaływa on korzystnie na profil insulinowy i poziom glukozy krwi u chorych na cukrzycę typu II. Pojawiają się również doniesienia o skuteczności żeń-szenia w alkoholowym stłuszczeniu wątroby, chorobie Leśniowskiego – Crohna (przewlekła choroba zapalna jelit), chorobie zwyrodnieniowej stawów. 

Żeń-szeń i długowieczność

Żeń-szeń może wydłużać ludzkie życie, przede wszystkim poprzez poprawę funkcji poznawczych w procesach zwyrodnieniowych zachodzących w starzeniu fizjologicznym, a także w patologiach związanych z zanikiem kory mózgu oraz hamowania syntezy acetylocholiny. W modelach biologicznych, takie wyniki zostały osiągnięte na skutek hormezy (ang. hormetic-based acquired resilience), która odgrywa kluczową role w zdrowym starzeniu się i hamowaniu procesów zwyrodnienia komórek nerwowych, zwapnienia naczyń, zaburzeń neurotransmisji oraz innych procesów związanych ze starzeniem. Zjawisko hormezy, czyli aktywacji odpowiedzi immunologicznej organizmu przez wykorzystanie małych dawek substancji, które mogą być szkodliwe w dużych dawkach, odgrywa kluczową rolę w innych działaniach zarówno osobnych gatunków, tak i mieszanek żeń–szenia: przeciwnowotworowym, przeciwzapalnym, kardioprotekcyjnym, przeciwcukrzycowym. Zapobiegając w ten sposób chorobom cywilizacyjnym lub wpływając pozytywnie na ich skutki, żeń-szeń przedłuża ludzkie życie.

Skutki uboczne

Głównym skutkiem ubocznym stosowania żeń-szenia jest działanie teratogenne (toksyczne) na płód, więc jego wykorzystanie jest przeciwskazane u kobiet ciężarnych i karmiących. Pacjenci z zaburzeniami krzepliwości, np. leczone warfaryną, także powinni unikać stosowania żeń-szenia. Inne działania niepożądane, które występują przy stosowaniu zbyt wysokich dawek żeń-szenia, to podwyższenie ciśnienia tętniczego krwi, hipoglikemia, a przy długotrwałym zastosowaniu takich dawek – ból i zawroty głowy, problemy żołądkowe. U kobiet w okresie premenopauzalnym długotrwałe stosowanie żeń-szenia może przywodzić do zaburzeń miesiączkowania, a u kobiet po menopauzie – do wystąpienia krwawienia z dróg rodnych. Dawki i długość terapii żeń-szeniem ustała lekarz indywidualnie, więc przed początkiem leczenia, a również gdyby w czasie jego trwania wystąpiły działania niepożądane, niezbędna jest konsultacja lekarska.

Dawkowanie

W badaniach klinicznych najczęściej średnia dawka korzenia żeń-szenia wynosiła 2g na dobę (1-3 g na dobę), a wyciągu z korzenia żeń-szenia – 200 mg na dobę (100 – 800 mg na dobę). Dawki mogą ulegać zmianie w zależności od rodzaju zaburzenia i celów terapii. W farmakopeach różnych krajów zalecane są dawki od 200 mg do 2g dziennie wyciągu suchego korzenia żeń-szenia.

Suplementy, ceny

Na polskim rynku żeń-szeń dostępny jest jako korzeń żeń-szenia, w dawkach 20 -1000 g i cenie 15-90 zł. Dostępne są 5 głównych rodzajów żeń-szenia: chiński, japoński, czerwony koreański, amerykański i syberyjski. Istnieje możliwość zakupu kapsułek z wyciągiem z żeń-szenia koreańskiego i tabletek gdzie wyciąg z żeń-szenia jest połączony z innymi nutraceutikami i witaminami, z efektem synergicznym, w cenie od 15 do 125 zł za 90 szt. Cena suplementów zależy od producenta (np. wyciąg z korzenia gatunków żeń-szenia syberyjskiego występujących w pomorskiej części Rosji, z reguły kosztuje drożej).

Podsumowanie

Żeń-szeń ma udokumentowaną wysoką skuteczność w leczeniu zaburzeń neurodegeneracyjnych zachodzących wraz ze starzeniem, zaburzeń związanych ze zwyrodnieniem układu nerwowego i spadkiem aktywności neuroprzekaźników odpowiedzialnych za wsparcie procesów myślenia, koncentracji, uwagi. I chociaż w chwili obecnej jego stosowanie u pacjentów z demencją wymaga dalszych badań, coraz więcej doniesień pojawia się na temat skuteczności tego zioła jako środka dodatkowego w terapii choroby Alzheimera. Żeń-szeń wykazuje liczne efekty przeciwzapalne, przeciwnowotworowe i kardioprotekcyjne. Ma on neutralizujący efekt na ciśnienie krwi, więc może być też stosowany u pacjentów z nadciśnieniem. Żeń-szeń wpływa pozytywnie na poziom glukozy i insuliny w cukrzycy typu II. Wykazuje on działanie podobne hormonom ludzkim, normalizując profil hormonalny u mężczyzn i poprawiając stan tkanki kostnej u kobiet w menopauzie. Stosowanie żeń-szenia jest całkowicie bezpiecznie, a działania niepożądane występują tylko przy długotrwałym stosowaniu zbyt wysokich dawek, dlatego przed początkiem terapii niezbędna jest konsultacja lekarska. Ostatnie badania skuteczności żeń–szenia w zapobieganiu zakażeń bakteryjnych w chorobach wywołanych przez wirus grypy, wskazują na to że może być on zastosowany również w chorobie COVID-19, jednakże wykorzystanie go w tym celu wymaga dalszych badań.

Czy żeń-szeń przedłuża życie?

Zdecydowanie tak, poprzez stymulację procesów neurotransmisyjnych i hamowanie procesów zwyrodnieniowych komórek nerwowych, związanych ze starzeniem, a dzięki właściwościom immunomodulującym, przeciwzapalnym i antyoksydacyjnym, jest on cennym suplementem wspomagającym leczenie i zwiększającym komfort życia.

Źródła naukowe

Kołodziej B., Antonkiewicz A. Zawartość wybranych mikroelementów w roślinach żeń-szenia pięciolistnego (Panax quinquefolium L.) w kolejnych czterech latach wegetacji.Zeszyty problemowe postępów nauk rolniczych.2004 z.502:577-582

Park, H. J., Kim, D. H., Park, S. J., Kim, J. M., & Ryu, J. H. (2012). Ginseng in traditional herbal prescriptions. Journal of ginseng research36(3), 225–241. https://doi.org/10.5142/jgr.2012.36.3.225

Dimpfel, W., Mariage, P. A., & Panossian, A. G. (2021). Effects of Red and White Ginseng Preparations on Electrical Activity of the Brain in Elderly Subjects: A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled, Three-Armed Cross-Over Study. Pharmaceuticals (Basel, Switzerland)14(3), 182. https://doi.org/10.3390/ph14030182

Kim, H. J., Jung, S. W., Kim, S. Y., Cho, I. H., Kim, H. C., Rhim, H., Kim, M., & Nah, S. Y. (2018). Panax ginseng as an adjuvant treatment for Alzheimer’s disease. Journal of ginseng research42(4), 401–411. https://doi.org/10.1016/j.jgr.2017.12.008

Heo, J. H., Lee, S. T., Oh, M. J., Park, H. J., Shim, J. Y., Chu, K., & Kim, M. (2011). Improvement of cognitive deficit in Alzheimer’s disease patients by long term treatment with korean red ginseng. Journal of ginseng research35(4), 457–461. https://doi.org/10.5142/jgr.2011.35.4.457

Liang, H. Y., Zhang, P. P., Zhang, X. L., Zheng, Y. Y., Huang, Y. R., Zheng, G. Q., & Lin, Y. (2021). Preclinical systematic review of ginsenoside Rg1 for cognitive impairment in Alzheimer’s disease. Aging13(5), 7549–7569. https://doi.org/10.18632/aging.202619

Komishon AM, Shishtar E, Ha V, Sievenpiper JL, de Souza RJ, Jovanovski E, Ho HV, Duvnjak LS, Vuksan V. The effect of ginseng (genus Panax) on blood pressure: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled clinical trials. J Hum Hypertens. 2016 Oct;30(10):619-26. doi: 10.1038/jhh.2016.18. Epub 2016 Apr 14. PMID: 27074879.

Kwon Yu.,Jang S., Liu K., Jung D. Effect of Korean Red Ginseng on Cholesterol Metabolites in Postmenopausal Women with Hypercholesterolemia: A Pilot Randomized Controlled Trial.Nutrients, 2020

Wang Q, Fu W, Yu X, Xu H, Sui D, Wang Y. Ginsenoside Rg2 alleviates myocardial fibrosis by regulating TGF-β1/Smad signalling pathway. Pharm Biol. 2021 Dec;59(1):106-113. doi: 10.1080/13880209.2020.1867197. PMID: 33535854.

Zhu H, Liu H, Zhu JH, Wang SY, Zhou SS, Kong M, Mao Q, Long F, Fang ZJ, Li SL. Efficacy of ginseng and its ingredients as adjuvants to chemotherapy in non-small cell lung cancer. Food Funct. 2021 Mar 15;12(5):2225-2241. doi: 10.1039/d0fo03341c. PMID: 33595586.

He XL, Xu XH, Shi JJ, Huang M, Wang Y, Chen X, Lu JJ. Anticancer Effects of Ginsenoside Rh2: A Systematic Review. Curr Mol Pharmacol. 2021 Mar 8. doi: 10.2174/1874467214666210309115105. Epub ahead of print. PMID: 33687905.

Zhang H, Park S, Huang H, Kim E, Yi J, Choi SK, Ryoo Z, Kim M. Anticancer effects and potential mechanisms of ginsenoside Rh2 in various cancer types (Review). Oncol Rep. 2021 Apr;45(4):1-10. doi: 10.3892/or.2021.7984. Epub 2021 Mar 2. PMID: 33649861.

Guo D, Guo C, Fang L, Sang T, Wang Y, Wu K, Guo C, Wang Y, Pan H, Chen R, Wang X. Qizhen capsule inhibits colorectal cancer by inducing NAG-1/GDF15 expression that mediated via MAPK/ERK activation. J Ethnopharmacol. 2021 Jun 12;273:113964. doi: 10.1016/j.jep.2021.113964. Epub 2021 Feb 26. PMID: 33640439.

Siddiqi, M. H., Siddiqi, M. Z., Ahn, S., Kang, S., Kim, Y. J., Sathishkumar, N., Yang, D. U., & Yang, D. C. (2013). Ginseng saponins and the treatment of osteoporosis: mini literature review. Journal of ginseng research37(3), 261–268. https://doi.org/10.5142/jgr.2013.37.261 

Kim, J., Lee, H., Kang, K. S., Chun, K. H., & Hwang, G. S. (2015). Protective effect of Korean Red Ginseng against glucocorticoid-induced osteoporosis in vitro and in vivo. Journal of ginseng research39(1), 46–53. https://doi.org/10.1016/j.jgr.2014.06.001

Byun J, Kim SK, Ban JY. Anti-Inflammatory and Anti-Oxidant Effects of Korean Ginseng Berry Extract in LPS-Activated RAW264.7 Macrophages. Am J Chin Med. 2021;49(3):719-735. doi: 10.1142/S0192415X21500336. Epub 2021 Mar 5. PMID: 33683191.

Lee WS, Rhee DK. Corona-Cov-2 (COVID-19) and ginseng: Comparison of possible use in COVID-19 and influenza. J Ginseng Res. 2021 Feb 18. doi: 10.1016/j.jgr.2020.12.005. Epub ahead of print. PMID: 33623472; PMCID: PMC7891076.

Leung, K. W., & Wong, A. S. (2013). Ginseng and male reproductive function. Spermatogenesis3(3), e26391. https://doi.org/10.4161/spmg.26391

Chen, W., Balan, P., & Popovich, D. G. (2019). Review of Ginseng Anti-Diabetic Studies. Molecules (Basel, Switzerland)24(24), 4501. https://doi.org/10.3390/molecules24244501

Lee SY. Anti-Metastatic and Anti-Inflammatory Effects of Matrix Metalloproteinase Inhibition by Ginsenosides. Biomedicines. 2021 Feb 17;9(2):198. doi: 10.3390/biomedicines9020198. PMID: 33671187; PMCID: PMC7921986.

Lai Y, Tan Q, Xv S, Huang S, Wang Y, Li Y, Zeng T, Mo C, Chen Y, Huang S, Zhou C, Gao L, Lv Z. Ginsenoside Rb1 Alleviates Alcohol-Induced Liver Injury by Inhibiting Steatosis, Oxidative Stress, and Inflammation. Front Pharmacol. 2021 Feb 26;12:616409. doi: 10.3389/fphar.2021.616409. PMID: 33716743; PMCID: PMC7952325.

Calabrese E. J. (2020). Hormesis and Ginseng: Ginseng Mixtures and Individual Constituents Commonly Display Hormesis Dose Responses, Especially for Neuroprotective Effects. Molecules (Basel, Switzerland)25(11), 2719. https://doi.org/10.3390/molecules25112719

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *